सि.एन. पाण्डेय

माघको त्यो उकुसमुकुस काठमाण्डौ, जहाँ धुलो र धूवाँको बाक्लो तहले सहरको आकाश मात्र होइन, मानिसका सपनाहरू पनि ढाकेको भान हुन्थ्यो। त्यही पट्यारलाग्दो समयको बिचमा मेरो मनमा एउटा अनौठो र आकस्मिक संयोग जुर्न पुग्यो— झन्डै ६ महिनाअघि नै म्याद सकिएको राहदानी नवीकरण गर्ने। ’जेन जी’ आन्दोलनले उब्जाएको वितृष्णा र देशप्रतिको निराशाले मनमा एउटा रिक्तता त पहिले नै थियो, तर गाउँको केही समयको बसाइले पलाएको त्यो सानो मोह फेरि प्रदेशीने अनिश्चिततासँग जुधिरहेको थियो। त्रिपुरेश्वर स्थित राहदानी विभागको त्यो भिडभाड र ’धकेलाधकेल’ भित्र केही घण्टा हराउँदा मलाई लागेको थिएन कि यो सामान्य प्रक्रिया मेरो जीवनको एउटा ठुलो वैदेशिक यात्राको प्रस्थान बिन्दु बन्नेछ।

भिसाको लागि कागजात बुझाउनु मेरा लागि केवल एउटा ’ख्याल ख्याल’ जस्तो मात्र थियो, किनकि गाउँको शान्त स्वाद चाखिसकेपछि फेरि देश छोड्ने दृढ इच्छा मरिसकेको थियो। तर विधाताको खेल अर्कै रहेछ; आवेदन दिएको भोलिपल्टै राहदानी सङ्कलनको सन्देश आयो र त्यसको केही समयमै ’भिसा लाग्यो’ भन्ने खबरले मलाई अचम्मित तुल्यायो। विगतको आन्दोलन पछि देशमा भविष्य नदेखेर पलायन हुन खोज्ने मेरो मन र गाउँको माटोसँग जोडिन खोज्ने मेरो भावनाबिच ठुलो द्वन्द्व चल्यो।

अन्ततः, नियतिले मलाई नर्वेको यात्रातिर डो¥यायो, र म काठमाण्डौको त्यो कोलाहलपूर्ण कोठाबाट निस्किएर युरोपको एउटा कुनातिर उड्ने तयारीमा लागेँ। झन्डै १८ घण्टाको लामो र थकाइपूर्ण हवाई यात्रापछि जब म ओस्लोको ’गार्डरमोएन’ विमानस्थलमा ओर्लिएँ, मेरा आँखाहरूले एउटा यस्तो संसार देखे जसको कल्पना मैले केवल शब्द र चित्रहरूमा मात्र गरेको थिएँ।

विमानस्थलको ढोकाबाट बाहिर पाइला टेक्दाको चिसो हावाले गाला सुमसुम्याउँदा मेरो शरीर जिरिङ्ग त भयो, तर त्यहाँको गहिरो सन्नाटा र नागरिकहरूको अनुहारमा झल्कने शान्त व्यवहारले मनमा एउटा बेग्लै न्यानोपन भरिदियो। काठमाण्डौको त्यो हतारो, सवारी साधनको चर्को हर्न र मानिसहरूको दौडादौडभन्दा निकै टाढा, यहाँको हरेक कुरामा एउटा लय र एउटा अनुशासन थियो जसले मलाई पहिलो गाँसमै मन्त्रमुग्ध बनायो। केही दिनको मेरो बसाइमा मैले बस्ने तय गरेका साथीहरू विमानस्थलमा लिन आएका थिए । मेरा लागि ओस्लोको अनुभूति नै पूर्णिमामा जुन जस्तै टल्केको घाम अझै करिब २२ घण्टा उदाउने सूर्य ।

मैले मानिसको सन्नाटा र विमानस्थलको खुल्ला सडकले स्वागत गरेपछि सँगै लिन गएका साथीसँग ओस्लो बारे प्रश्न राखे तर उनले मलाई करिब ४० मिनेटमा नर्वे बुझाउने प्रयत्न गरे । उनले मेरो पेसागत जानकारी पाएर नै मेरा सम्भावित प्रश्नको पनि एकै पल्ट जवाफ दिएको मैले महसुस गरे ।

१. भौतिक पूर्वाधार र ’चिल्लो’ सडकको यथार्थ
नेपालको खाल्डाखुल्डी सडकमा अभ्यस्त भएका मेरा आँखाहरू जब ओस्लोको सडकमा परे, म केही बेर अवाक् भएँ। विमानस्थलबाट सहरतर्फ लाग्दै गर्दा देखिएका ती फराकिला सडकहरू केवल पिच गरिएका बाटा मात्र थिएनन्, ती त नर्वेली व्यवस्थापनको ऐना थिए। बाटो यति चिल्लो थियो कि गुडिरहेको गाडीमा बसेर कापीमा अक्षर लेख्दा पनि हात नकाँप्ने। सडकका चोक–चोकमा राखिएका सेन्सर र स्मार्ट ट्राफिक लाइटहरूले ट्राफिक जामलाई इतिहास बनाइसकेका छन्।

मैले याद गरेँ, ती फराकिला सडकहरूमा गाडीको ताँती त थियो, तर कतै हर्नको आवाज वा चालकहरूको हतारो थिएन। सडकको इन्जिनियरिङ यस्तो छ कि पैदल यात्रीले बाटो काट्न खोज्दा गाडीहरू टाढैबाट रोकिन्छन्। नेपालमा बाटो काट्नु भनेको ’युद्ध जिते’ जस्तो हुन्छ, तर यहाँ बाटो काट्नु भनेको ’सम्मान पाउनु’ जस्तो रहेछ। यो संरचना देख्दा मलाई महसुस भयो—हामीले सडक त बनायौँ, तर ’सिस्टम’ बनाउन बिर्सियौँ।

यी चिल्ला बाटाहरूको मुनि अर्को एउटा अदृश्य संसार लुकेको छ। सडकमुनि नै बिजुलीका तार, इन्टरनेटका फाइबर र ढल निकासको यति मजबुत संरचना छ कि बाटो खनेर मर्मत गरिरहनु पर्दैन। नर्वेमा एउटा सडक निर्माण गर्दा आगामी १०० वर्षलाई सोचेर गरिन्छ। समृद्धिको पहिलो सर्त नै नागरिकको समय बचाउने र यात्रालाई सुखद बनाउने ’चिल्लो पूर्वाधार’ रहेछ।

नर्वेको वास्तविक शक्ति यहाँका सुरुङ (Tunnels) र पुलहरूमा देखिन्छ। नर्वे विश्वकै सबैभन्दा कठिन भौगोलिक बनावट भएको देशमध्ये एक हो, जहाँ पहाड र समुद्री खाडीहरू (Fjords) ले जमिनलाई टुक्रा–टुक्रा पारेका छन्। नर्वेली इन्जिनियरिङले ती पहाडहरूलाई प्वाल पारेर संसारकै लामा र सुरक्षित सुरुङहरू निर्माण गरेको छ। नेपालमा एउटा सुरुङ बनाउन दशकौँ लाग्दा यहाँका मानिसहरूले समुद्रमुनि समेत सयौँ किलोमिटर सुरुङको सञ्जाल बिछ्याइसकेका छन्।

२. पर्यटन र प्रकृति: प्रविधि र संरक्षणको फ्युजन
नर्वेको पर्यटन संसारकै लागि एउटा पाठ हो। यहाँका ’फियोर्ड’ (समुद्री खाडी) हरू हेर्न विश्वभरबाट पर्यटकहरू आउँछन्, तर त्यहाँ कतै फोहोर वा अव्यवस्था देखिँदैन। समुद्रको बिचमा गुड्ने बिजुलीबाट चल्ने जहाज (Eectric Ferries) ले पर्यटकलाई शान्त र प्रदूषणमुक्त यात्रा गराउँछन्। नर्वेले आफ्नो हिमाल र समुद्रलाई ’बेचेको’ छैन, बरु त्यसको ’संरक्षण’ गरेर संसारलाई देखाएको छ।

पर्यटकीय स्थलहरूमा बनाइएका ’भ्यु पाइन्ट’ हरू आफैँमा वास्तुकलाका नमुना हुन्। पहाडको कन्दरामा झुन्डिएका सिसाका बाटोहरू होउन् वा हिउँको बिचमा बनाइएका अत्याधुनिक रिसोर्टहरू, नर्वेले पर्यटकको सुविधा र प्राकृतिक सुन्दरताको अद्भुत सन्तुलन मिलाएको छ। यहाँको सार्वजनिक यातायात यति व्यवस्थित छ कि एउटा पर्यटकले कतै पनि कुरेर समय खेर फाल्नु पर्दैन।

नर्वेमा पर्यटन केवल घुमफिर मात्र होइन, यो एक सांस्कृतिक अनुभव पनि हो। उनीहरूले आफ्नो भाइकिंग इतिहासलाई यति व्यवस्थित ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् कि पर्यटकहरू हजार वर्ष पुरानो इतिहासमा सजिलै पुग्छन्। नेपालले पनि आफ्नो सगरमाथा र लुम्बिनीलाई यसरी नै आधुनिक पूर्वाधार र डिजिटल सूचना प्रणालीसँग जोड्न सकेको भए हाम्रो पर्यटनले अर्कै मोड लिने थियो।

अन्त्यमा, नर्वेको पर्यटन ’दिगो’ छ। उनीहरूले पर्यटकको संख्याभन्दा गुणस्तरमा ध्यान दिएका छन्। पदमार्गहरूमा फोहोर व्यवस्थापनको कडा नियम र स्थानीय समुदायको सहभागिताले गर्दा प्रकृति सधैँ स्वच्छ रहन्छ। विकासले विनाश निम्त्याउनु पर्दैन भन्ने कुरा नर्वेका पर्यटकीय पूर्वाधारहरूले स्पष्ट पारेका छन्, जुन नेपालका लागि अत्यन्तै मननयोग्य छ।

“ओस्लोको सडकमा हिँड्दै गर्दा मैले महसुस गरेँ—विकास भनेको बाटो चौडा हुनु मात्र होइन रहेछ, विकास त मानिसको चेतना र प्रकृतिप्रतिको सम्मान पनि रहेछ। काठमाडौँमा हुँदा मलाई लाग्थ्यो, देश छोड्नु नै अन्तिम विकल्प हो। तर नर्वेको यो व्यवस्था देखेपछि मनमा एउटा प्रश्न उब्जियो—के हाम्रो पहाडका पाखाहरूमा पनि यस्तै शान्ति र समृद्धि सम्भव थिएन र? १८ घण्टाको उडानले मलाई केवल ८ हजार किलोमिटर टाढा मात्र पु¥याएन, यसले मेरो सोचलाई पनि १८० डिग्रीमा घुमाई दियो।“

३. तेल इन्जिनियरिङ र विद्युतीय सवारीको क्रान्ति
नर्वेको आर्थिक उन्नतिको मेरुदण्ड भनेकै उसको तेल र ग्यास उत्पादन हो। उत्तरी समुद्रको कठ्याङ्ग्रिँदो चिसोमा समुद्रको हजारौँ मिटर मुनिबाट तेल निकाल्न प्रयोग गरिएका ती ’अफसोर ड्रिलिङ प्लेटफर्म’हरू स–साना सहर जस्तै देखिन्छन्। नेपालमा हामीसँग जमिनमा पानी छ, तर नर्वेले समुद्रको गहिराइबाट ’कालो सुन’ निकालेर आफ्नो भाग्य बदल्यो।

तर सबैभन्दा रोचक कुरा के छ भने, नर्वे विश्वकै ठुलो तेल उत्पादक भएर पनि यहाँका सडकमा गुड्ने झन्डै शतप्रतिशत नयाँ सवारी साधनहरू विद्युतीय (EV) छन्। यो एक अनौठो विरोधाभास हो—तेल बेचेर धनी हुने तर आफैँ चाहिँ धुवाँरहित बिजुलीमा गुड्ने। आज ओस्लोका सडकमा गुड्ने अत्याधुनिक विद्युतीय कारहरूले सहरलाई यति शान्त बनाएका छन् कि तपाईँले गुडिरहेको गाडीको आवाज पनि सुन्नुहुन्न।

यो विद्युतीय क्रान्ति राज्यको कडा नीतिका कारण सफल भएको हो। सरकारले इन्धन गाडीमा भारी कर लगाउने र विद्युतीय सवारीमा कर छुट, निःशुल्क पार्किङ र सडक शुल्कमा सहुलियत दिने नीति २०२६ सम्म आइपुग्दा पूर्ण रूपमा प्रभावकारी देखिएको छ। तेलबाट आएको पैसाले उनीहरूले जलविद्युतका संरचना बनाए र आज त्यही बिजुलीले उनीहरूको यातायात चल्छ।

नेपाल जस्तो जलविद्युतमा धनी देशले नर्वेको यो ’इलेक्ट्रीफिकेसन’ मोडेलबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छ। हामी तेल आयात गरेर विदेशी मुद्रा बाहिर पठाउँछौँ, जबकि नर्वेले तेल निर्यात गरेर डलर भित्र्याउँछ र आफ्नै बिजुली प्रयोग गर्छ। सडकमा जताततै देखिने चार्जिङ स्टेसनहरू र मौन गुड्ने कारहरूले नर्वेलाई संसारकै सबैभन्दा ’प्रदूषण मुक्त’ आधुनिक राष्ट्र बनाएको छ।

४. नर्वेजियन मोडेल: अब बन्ने निर्वाचित सरकारले के सिक्ने?

नेपालमा अब बन्ने निर्वाचित सरकारका लागि नर्वे एउटा ’खुला विश्वविद्यालय’ हो। नर्वेली सरकारले जस्तै नेपालका राजनीतिक दलहरूले पनि “प्राकृतिक स्रोतलाई राजनीतिको साटो समृद्धिको हतियार“ बनाउन सिक्नुपर्छ। नर्वेमा सरकार फेरिए पनि राष्ट्रिय गौरवका आयोजना र आर्थिक नीतिहरू फेरिँदैनन्। हाम्रो देशमा पनि अब बन्ने सरकारले कम्तीमा ५० वर्षको विकासको खाका तयार पारी त्यसलाई कानुनी रूपमै अनिवार्य पालना गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

दोस्रो पाठ भनेको “संस्थागत इमानदारी र भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता“ हो। नर्वेको सरकारले जनताले तिरेको एक–एक पैसाको हिसाब सार्वजनिक गर्छ। नेपालको आगामी सरकारले पनि प्रविधिको प्रयोग गरी सरकारी सेवालाई पूर्ण रूपमा पेपरलेस र फेस लेस बनाउनुपर्छ, जसले भ्रष्टाचारको जरा काट्नेछ। जब नागरिकले आफ्नो करको सदुपयोग देख्छन्, उनीहरू सरकारको हरेक कदममा साथ दिन तयार हुन्छन्।

तेस्रो महत्त्वपूर्ण कुरा “मानव संसाधनमा लगानी“ हो। नर्वेले तेलभन्दा बढी आफ्ना नागरिकको दिमागमा लगानी ग¥यो। नेपालको अबको सरकारले पनि शिक्षा र स्वास्थ्यलाई केवल बजेट छुट्याउने ठाउँ नभई राष्ट्रिय सुरक्षाको विषय बनाउनुपर्छ। गुणस्तरीय र निःशुल्क आधारभूत सेवाले मात्र एउटा आम नागरिकलाई देशको विकासमा सक्रिय बनाउन सक्छ।

चौथो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष “दिगो विकास र वातावरणको सन्तुलन“ हो। नर्वेले विकास गर्दा प्रकृतिलाई कहिल्यै बिर्सिएन। नेपालको आगामी सरकारले पनि ’डोजरे विकास’ को साटो इन्जिनियरिङ र वातावरणीय अध्ययनमा आधारित पूर्वाधारमा जोड दिनुपर्छ। हाम्रा हिमाल, वन र नदीहरूलाई जोगाएर मात्र हामी नर्वे जस्तै ’धनी र खुसी’ राष्ट्र बन्न सक्छौँ।

ओस्लोको यो यात्रा र नर्वेको आर्थिक–सामाजिक चिरफारले मलाई एउटै कुरा प्रस्ट पारिदियो—देश बाटोले मात्र बन्दैन, बाटोमा हिँड्ने मानिसको ’सोच’ ले बन्छ। नर्वेले प्राकृतिक स्रोत (तेल) लाई आफ्नो ’मालिक’ होइन, ’साधन’ को रूपमा प्रयोग ग¥यो। उनीहरूले बुझे कि भौतिक पूर्वाधारभन्दा ठुलो लगानी “मानव संसाधन“ र “सामाजिक विश्वास“ मा गर्नु पर्छ।

ओस्लोको यो पहिलो अनुभवले मभित्र नर्वेका बारेमा अझ गहिरोसँग जान्ने र बुझ्ने तीव्र चासो जगाएको छ। एउटा यस्तो राष्ट्र जसले प्रकृतिलाई सर्वोपरि राख्दै अत्याधुनिक प्रविधिलाई अंगालेको छ, त्यसको भित्री रहस्य के होला भन्ने कौतुहलता मनमा पलाएको छ। यो यात्रा केवल एउटा संस्मरण मात्र होइन, बरु यो त आधुनिक सभ्यता र प्रकृतिको अचम्मको सङ्गमको साक्षी बस्ने अवसर हो। नर्वे जस्तो राष्ट्रले कसरी आफ्नो भूगोलको कठोरतालाई चिरेर, प्रकृतिलाई नबिगारी र मानवीय चेतनालाई सर्वोच्च राखेर ’समृद्धि’ को नयाँ मानक खडा गरेको रहेछ भन्ने कुराको प्रत्यक्ष अनुभूति मैले त्यहाँको सडकमा हिँड्दै गर्दा गरिरहेको छु।

“ओस्लोको सडकमा हिँड्दै गर्दा मैले महसुस गरेँ—विकास भनेको बाटो चौडा हुनु मात्र होइन रहेछ, विकास त मानिसको चेतना र प्रकृतिप्रतिको सम्मान पनि रहेछ। काठमाडौँमा हुँदा मलाई लाग्थ्यो, देश छोड्नु नै अन्तिम विकल्प हो। तर नर्वेको यो व्यवस्था देखेपछि मनमा एउटा प्रश्न उब्जियो—के हाम्रो पहाडका पाखाहरूमा पनि यस्तै शान्ति र समृद्धि सम्भव थिएन र? १८ घण्टाको उडानले मलाई केवल ८ हजार किलोमिटर टाढा मात्र पु¥याएन, यसले मेरो सोचलाई पनि १८० डिग्रीमा घुमाई दियो।“ अपेक्षा छ अब निर्वाचित हुने सरकारले यी कुराहरूलाई मनन गर्नेछ ।