काठमाण्डौ । इरान र अमेरिकाबिचको वार्ताले गहिरो मतभेदलाई सतहमा ल्याएको छ, जसले दुई साताको युद्धविरामको समयमा अनिश्चितता लम्ब्याएको छ। अमेरिका र इरानबिचको उच्चस्तरीय वार्ता बिना कुनै सम्झौता टुंगिएको छ। इरानका प्रमुख वार्ताकार मोहम्मद बगेर गालिबाफले युद्धविरामको दुई साताको अवधिमा पाकिस्तानको इस्लामाबादमा भएको वार्ता विफल हुनुमा अमेरिकालाई दोष दिएका छन्।

इरानको संसदका सभामुख समेत रहेका गालिबाफले आइतबार भने कि उनको प्रतिनिधिमण्डलले शनिबारको वार्तामा ‘भविष्यमुखी’ पहलहरू अघि सारेको थियो तर अमेरिका इरानी प्रतिनिधिमण्डलको विश्वास जित्न असफल भयो।

अमेरिकी प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गरेका अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले यसअघि वार्ता बिना कुनै सम्झौता टुंगिएको बताएका थिए। इरानमाथि अमेरिका र इजरायलले सुरु गरेको युद्धको ६ सातापछि उनले भने, ‘खराब खबर यो हो कि हामी कुनै सम्झौतामा पुग्न सकेनौँ, र मलाई लाग्छ कि यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको लागि भन्दा पनि इरानको लागि धेरै खराब खबर हो।’ सन् १९७९ को इरानी क्रान्तिपछि यी दुई देशबिच यस स्तरमा भएको यो पहिलो प्रत्यक्ष वार्ता हो। यसले इरानको आणविक कार्यक्रम र स्ट्रेट अफ होर्मुजजस्ता प्रमुख मुद्दाहरूमा रहेको गहिरो मतभेदलाई उजागर गरेको छ। फेब्रुअरी २८ मा युद्ध सुरु भएदेखि नै उक्त जलमार्ग प्रभावकारी रूपमा तेहरानको नियन्त्रणमा छ।

विश्वव्यापी कच्चा तेल आपूर्तिको पाँचौँ हिस्सा पार हुने यस जलमार्गको अघोषित नाकाबन्दीले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट निम्त्याएको छ र विश्वभरका शेयर बजारलाई प्रभावित बनाएको छ। इस्लामाबादबाट रिपोर्टिङ गर्दै अल जजीराका कमल हैदरले पाकिस्तानको मध्यस्थतामा २१ घण्टाभन्दा बढी समयसम्म चलेको वार्ता न त कुनै उपलब्धिमूलक रह्यो न त पूर्ण रूपमा विफल नै भएको बताए।

यहाँ दुवै पक्षले के भने र तेहरान र वासिङ्गटनबिचका मुख्य विवादित विषयहरू के हुन् भन्नेबारे चर्चा गरिएको छ:

अमेरिकाले के भन्यो?
अमेरिकाले वार्ता निष्कर्षमा नपुग्नुको मुख्य कारण इरानले परमाणु हतियार विकास नगर्ने दृढ प्रतिबद्धता जनाउन अस्वीकार गर्नुलाई मानेको छ। भान्सले पत्रकार सम्मेलनमा भने, ‘हामीले उनीहरूबाट परमाणु हतियार नबनाउने र छिट्टै परमाणु हतियार बनाउन सक्ने उपकरणहरू नखोज्ने सकारात्मक प्रतिबद्धता देख्न आवश्यक छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाका राष्ट्रपतिको मुख्य लक्ष्य यही हो, र हामीले यी वार्ताहरू मार्फत यही हासिल गर्न प्रयास गरेका छौँ।’

यद्यपि, उपराष्ट्रपतिले होर्मुज जलमार्ग खोल्ने विषय भने उल्लेख गरेनन्। वार्ताका क्रममा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफैँ वार्तामा प्रवेश गरेको जस्तो गर्दै सम्झौता पूर्णतया आवश्यक नभएको बताएका थिए। वासिङ्टन डीसीमा पत्रकारहरूसँग उनले भने, ‘हामी वार्ता गर्दैछौँ। हामीले सम्झौता गरे पनि वा नगरे पनि मलाई केही फरक पर्दैन किनभने हामीले जितिसकेका छौँ।’

यद्यपि, ट्रम्पले भान्सलाई इस्लामाबाद पठाउनुले अमेरिकाले यो वार्तालाई गम्भीरतापूर्वक लिइरहेको देखाएको अल जजीराका जोन हेन्ड्रेनले वासिङ्टन डीसीबाट रिपोर्ट गरे। ‘भान्स [इस्लामाबाद] बाट फर्किनुको अर्थ वार्ता सकिएको भन्ने होइन,’ उनले भने। उनका अनुसार मुख्य विवाद होर्मुज जलमार्ग र इरानको आणविक कार्यक्रममा देखिएको छ। ‘अमेरिकाले लामो समयदेखि इरानसँग वार्ता गर्दै आएको छ। ती वार्ताहरू टाढैबाट पनि जारी रहन सक्छन्, र वार्ताबाट बाहिरिनु केवल एउटा कडा अडान मात्र हुन सक्छ,’ अल जजीराका संवाददाताले थपे।

इरानले के भन्यो?
इरानले अपेक्षाहरूलाई सामान्य रूपमा लिँदै अमेरिकाले अनुचित मागहरू राखेको भन्दै दोषारोपण गरेको छ। इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बगाईले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखेका छन्, ‘यस कूटनीतिक प्रक्रियाको सफलता विपक्षी पक्षको गम्भीरता र असल नियत, अत्यधिक माग र गैरकानुनी अनुरोधहरूबाट टाढा रहनुका साथै इरानको वैध अधिकार र हितको स्वीकृतिमा निर्भर गर्दछ।’

उनले थपे कि दुवै पक्षले स्ट्रेट अफ होर्मुज, आणविक मुद्दा, युद्धको क्षतिपूर्ति, प्रतिबन्धहरू फुकुवा, र इरानविरुद्धको युद्धको पूर्ण अन्त्य लगायतका विभिन्न मुद्दाहरूमा छलफल गरे। बगाईले सम्झौता हुन नसक्नुलाई समग्र प्रक्रियाकै विफलताको रूपमा हेर्न नहुनेमा जोड दिँदै भने, ‘कसैले पनि यस्तो अपेक्षा राखेका थिएनन्।’

इर्ना समाचार एजेन्सीका अनुसार कूटनीति समाप्त भयो त भनी सोधिएको प्रश्नमा बगाईले भने, ‘कूटनीति कहिल्यै समाप्त हुँदैन।’ गालिबाफले एक्समा लेखे, ‘अमेरिकाले इरानको तर्क र सिद्धान्तहरू बुझेको छ, र अब उसले हाम्रो विश्वास जित्न सक्षम छ कि छैन भनेर आफैं निर्णय गर्नुपर्छ।’

इस्फहान विश्वविद्यालयका मोहसेन फरखानीले अल जजीरासँग कुरा गर्दै तेहरान कुनै ठूलो उपलब्धिका लागि नभई वाशिंगटन गम्भीर छैन भनेर विश्वलाई देखाउन मात्र वार्तामा सहभागी भएको जिकिर गरे। ‘इरान यी वार्ताहरूमा पूर्ण रूपमा यथार्थवादी दृष्टिकोण र अविश्वासका साथ उपस्थित भएको थियो… विश्वलाई यो प्रमाणित गर्न कि, तेस्रो पटक पनि शान्ति र वार्ताबाट समस्या वा चुनौतीहरू समाधान गर्न अमेरिकासँग पर्याप्त गम्भीरता छैन,’ उनले भने।

पाकिस्तानले के भन्यो?
पाकिस्तानले कूटनीतिलाई जीवित राख्दै युद्धविराम जारी राख्न आह्वान गरेको छ। विदेशमन्त्री इशाक दारले दुवै पक्षले युद्धविरामप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता कायम राख्नु अत्यावश्यक भएको कुरामा जोड दिँदै, यो भंग भएमा पुनः द्वन्द्व चर्किन सक्ने जोखिम रहेकोतर्फ संकेत गरे।

‘हामी आशा गर्छौं कि सम्पूर्ण क्षेत्र र त्यसभन्दा बाहिरको दिगो शान्ति र समृद्धिका लागि दुवै पक्षले सकारात्मक भावनाका साथ काम गरिरहनेछन्,’ दारले भने, ‘आगामी दिनहरूमा इरान र अमेरिकाबिच संवाद र संलग्नता सहज बनाउन पाकिस्तानले आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहनेछ।’

मुख्य विवादका विषयहरू के हुन्?

इरानको आणविक कार्यक्रम
यो तेहरान र वासिङ्टनबिचको मुख्य विवादको विषय बनिरहेको छ। अमेरिका चाहन्छ कि इरानले परमाणु हतियार वा त्यस्तो क्षमता छिट्टै विकास गर्नेछैन भन्ने स्पष्ट र लागू गर्न सकिने प्रतिबद्धता जनाओस्। इरानले आफूले आणविक हतियार बनाउन खोजेको आरोपलाई निरन्तर अस्वीकार गर्दै आएको छ, तर प्रतिबन्धहरू हटाइएको खण्डमा आफ्नो आणविक गतिविधिहरू सीमित गर्न वार्ता गर्न तयार रहेको बताएको छ।

इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम नागरिक प्रयोजनका लागि मात्र भएको र आणविक हतियार बनाउने कुनै मनसाय नभएको बताएको छ। वासिङ्टन र तेहरानले सन् २०१५ मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामाको पालामा आणविक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। उक्त सम्झौताले इरानलाई प्रतिबन्धबाट राहत दिने बदलामा उसको युरेनियम संवर्द्धन ३.६७ प्रतिशतमा सीमित गरेको थियो। तर, ओबामापछि आएका ट्रम्पले तीन वर्षपछि वासिङ्टनलाई सम्झौताबाट बाहिर निकाले र इरानमाथि पुनः प्रतिबन्ध लगाए। त्यसबेलादेखि इरानले आफ्नो युरेनियम संवर्द्धनलाई ६० प्रतिशतमा पुर्‍याएको छ। परमाणु बम बनाउन ९० प्रतिशत संवर्द्धन आवश्यक पर्दछ।

ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमै संवर्द्धित युरेनियम इरानबाट हटाउनुपर्ने माग गरेका छन्। जुन महिनामा इरानमाथि भएको इजरायलको १२ दिने युद्धका क्रममा, अमेरिकाले इरानका तीन मुख्य आणविक स्थलहरूमा हवाई आक्रमण गरेको थियो, त्यसपछि ट्रम्पले इरानको आणविक कार्यक्रम ध्वस्त भएको दाबी गरेका थिए।

तर आठ महिनापछि, इरानले आणविक हतियार प्राप्त गर्नबाट रोक्नु आफ्नो मुख्य लक्ष्य भएको बताउँदै उनले इरानविरुद्ध युद्ध सुरु गरे। ओमानको मध्यस्थतामा इरान र अमेरिकाबिच वार्ता भइरहेकै बेला यो युद्ध सुरु भएको थियो। ओमानले आक्रमण सुरु हुनुभन्दा केही समयअघि मात्रै सम्झौता निकै नजिक रहेको बताएको थियो।

स्ट्रेट अफ होर्मुज
खाडी राष्ट्रहरूबाट हुने लगभग सबै तेल र प्राकृतिक ग्यासको निर्यात हुने यस रणनीतिक जलमार्गलाई कसले नियन्त्रण गर्ने भन्ने विषय अर्को मुख्य विवाद बनेको छ। इरानले यस स्ट्रेट अफ होर्मुज भएर जाने जहाजहरूबाट ट्रान्जिट शुल्क लिने विचार अघि सारेको छ। अर्कोतर्फ, अमेरिका स्ट्रेट अफ होर्मुज बिना कुनै शुल्क खुला हुनुपर्ने अडानमा छ।

स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै हुने ढुवानी लगभग बन्द हुँदा विश्वव्यापी रूपमा ऊर्जाको मूल्य आकाशिएको छ, जसका कारण धेरै देशहरू, विशेषगरी एसियाली देशहरू इन्धन अभावको असर कम गर्न अभूतपूर्व कटौतीका उपायहरू अपनाउन बाध्य भएका छन्।

विज्ञहरूका अनुसार स्ट्रेट अफ होर्मुज लगभग बन्द हुँदा सन् १९७३ को तेल नाकाबन्दीपछिकै सबैभन्दा खराब आर्थिक धक्का लागेको छ। त्यो नाकाबन्दीले विश्वव्यापी आपूर्तिबाट दैनिक ४५ लाख ब्यारेल तेल कटौती गरेको थियो। आज स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द हुँदा २ करोड ब्यारेल तेल रोकिएको छ।

लेबनानसम्म युद्धविरामको विस्तार
इरान लेबनानको हिजबुल्लाह जस्ता आफ्ना सहयोगीहरू संलग्न लडाइँको अन्त्य सहितको फराकिलो क्षेत्रीय युद्धविरामको पक्षमा वकालत गरिरहेको छ। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले इरानमाथिको आक्रमण स्थगित गर्ने वासिङ्टनको निर्णयलाई समर्थन जनाए पनि लेबनानमा चलिरहेको इजरायलको सैन्य कारबाहीमा भने युद्धविराम लागू नहुने बताएका छन्।

बुधबार सुरु भएको युद्धविरामको केही घण्टामै इजरायलले लेबनानभर दर्जनौं आक्रमण गर्‍यो, जसमा एकै दिनमा ३०० भन्दा बढी मानिस मारिए। यद्यपि, तेहरानले युद्धविराममा लेबनान पनि समावेश भएको दाबी गर्दै पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले एक्समा गरेको युद्धविरामको घोषणालाई उद्धृत गर्‍यो, जसमा यो कुरा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।

ट्रम्पले नेतन्याहुको भनाइलाई समर्थन गर्दै यसलाई छुट्टै झडप भनेका छन्। भान्सले यसै साता इरानलाई लेबनानमा इजरायलको आक्रमणलाई लिएर वासिङ्टनसँगको युद्धविरामलाई जोखिममा पार्नु मूर्खता हुने चेतावनी दिएका थिए।