नेपालको शैक्षिक इतिहासमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय केवल एउटा विश्वविद्यालय मात्र होइन, यो लाखौं नेपालीको सपना, संघर्ष, भावनात्मक सम्बन्ध र जीवनको इतिहास हो। सन् १९५९ मा स्थापना भएको यस विश्वविद्यालयले नेपालमा उच्च शिक्षाको जग बसाल्यो। आज यसअन्तर्गत देशभर ६० भन्दा बढी आङ्गिक क्याम्पस, एक हजारभन्दा बढी सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पस तथा लाखौं विद्यार्थी प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा आबद्ध छन्। नेपालका अधिकांश शिक्षक, प्रशासक, नीतिनिर्माता, चिकित्सक, इन्जिनियर, समाजशास्त्री, राजनीतिक नेतृत्व तथा राष्ट्रसेवक यही विश्वविद्यालयका कुनै न कुनै कक्षाबाट निस्किएका छन्। त्यसैले त्रिभुवन विश्वविद्यालय एउटा संस्था मात्र होइन, नेपालको बौद्धिक र सामाजिक चेतनाको धरोहर हो।

तर आज यही विश्वविद्यालयसँग जीवनको अधिकांश समय बिताएका हजारौं शिक्षक, कर्मचारी र प्राध्यापकहरूको मनभित्र एउटा गहिरो पीडा मौन रूपमा बगिरहेको छ—त्यो हो, जीवनको ऊर्जाशील समय विश्वविद्यालयलाई समर्पण गरेपछि पनि असुरक्षित भविष्यको चिन्ता।

हामीमध्ये धेरैका लागि जीवनको झन्डै ७५ प्रतिशत समय यही विश्वविद्यालयमै बित्यो। कहिले विद्यार्थी भएर कक्षाकोठामा बसेर सपना देख्यौं, कहिले शिक्षक बनेर हजारौं विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्‍यौं, कहिले विभागीय जिम्मेवारी सम्हाल्यौं, त कहिले आन्दोलन र संकटका समयमा विश्वविद्यालय जोगाउन अग्रपङ्क्तिमा उभियौं। विश्वविद्यालयका पुराना भवनहरू, पुस्तकालयका कुर्सीहरू, विभागका साँघुरा कोठाहरू, परीक्षा नियन्त्रण कार्यालयका भीडहरू, आन्दोलनका नाराहरू र वर्षौंदेखिका फाइलका थुप्राहरू—यी केवल संरचना होइनन्, यी हाम्रो जीवनका साक्षी हुन्। यहीँ हाम्रो जवानी बित्यो, यहीँ संघर्ष गरियो, यहीँ आँसु झर्‍यो, यहीँ मुस्कान फुल्यो।

अघिल्लो पुस्ताका धेरै गुरुहरू आज पेन्सन र सामाजिक सुरक्षाका कारण बुढेसकालमा केही सुरक्षित र सम्मानित जीवन बिताइरहेका छन्। उनीहरूको अनुहारमा देखिने शान्ति केवल आर्थिक सुविधाको परिणाम होइन, त्यो उनीहरूको जीवनभरको योगदानप्रतिको संस्थागत सम्मान हो। तर आजको पुस्ताले भने गहिरो अन्योल बोकेर बाँच्नुपरेको छ। भोलि अवकाशपछि के हुन्छ? बुढेसकालमा औषधि किन्ने आधार के हुन्छ? जीवनभर विश्वविद्यालयलाई दिएको समय, श्रम, ज्ञान र समर्पणको मूल्य के केवल मासिक तलबसम्म सीमित हुने हो?

विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरू हेर्दा त्यहाँ आफ्ना शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको भविष्यलाई अत्यन्त गम्भीरतापूर्वक लिइएको पाइन्छ। हार्भर्ड विश्वविद्यालय (Harvard University), अक्सफोर्ड विश्वविद्यालय (University of Oxford), टोकियो विश्वविद्यालय (University of Tokyo) जस्ता विश्वविद्यालयहरूले अवकाशपछि पेन्सन, स्वास्थ्य सुरक्षा, अनुसन्धान सहयोग तथा सामाजिक सम्मानलाई संस्थागत रूपमा सुनिश्चित गरेका छन्। छिमेकी भारतकै दिल्ली विश्वविद्यालय (University of Delhi) र जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (Jawaharlal Nehru University) मा समेत शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको सामाजिक सुरक्षालाई राज्य र विश्वविद्यालय दुवैले साझा जिम्मेवारीका रूपमा लिएका छन्। किनकि उनीहरूले बुझेका छन्—यदि शिक्षकको भविष्य असुरक्षित हुन्छ भने शिक्षाको भविष्य पनि सुरक्षित रहँदैन।

नेपालमा भने अवस्था क्रमशः संवेदनशील बन्दै गएको छ। महँगी निरन्तर बढिरहेको छ। स्वास्थ्य उपचार अत्यन्त महँगो हुँदै गएको छ। एउटा सामान्य अवकाशप्राप्त व्यक्तिको मासिक औषधि खर्च नै हजारौं रुपैयाँ पुग्ने अवस्था छ। यस्तो परिस्थितिमा जीवनभर विश्वविद्यालयमा सेवा गरेका शिक्षक तथा कर्मचारीहरू अवकाशपछि आर्थिक असुरक्षा र मानसिक तनावमा बाँच्न बाध्य हुनु अत्यन्त पीडादायी कुरा हो। अझ दुःखद कुरा त के छ भने, धेरैले आफ्नो व्यक्तिगत भविष्यभन्दा विश्वविद्यालय र विद्यार्थीको भविष्यलाई प्राथमिकता दिए। कसैले घर बनाउन सकेनन्, कसैले पर्याप्त बचत गर्न सकेनन्, कसैले आफ्नो स्वास्थ्यलाई समेत बेवास्ता गरे। किनभने उनीहरूको विश्वास थियो—“विश्वविद्यालय हाम्रो अभिभावक हो, अन्तिम समयमा हामीलाई एक्लो छोड्दैन।”

तर आजस्य धेरै शिक्षक र कर्मचारीहरू भित्रभित्रै एउटा डर बोकेर बाँचिरहेका छन्। त्यो डर शब्दमा व्यक्त गर्न गाह्रो छ। बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्र एउटा मौन पीडा छ—“हामीले विश्वविद्यालयलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवन दियौं, तर अन्तिम समयमा विश्वविद्यालयले हाम्रो लागि के सुरक्षित गर्‍यो?”

पेन्सन केवल आर्थिक सुविधा होइन। यो आत्मसम्मान हो। यो जीवनभरको योगदानप्रतिको कृतज्ञता हो। यो एउटा शिक्षकको अन्तिम समयसम्मको सम्मानित अस्तित्व हो। एउटा शिक्षकले धन कमाउने सपना कम देख्छ; उसले आफ्ना विद्यार्थी सफल भएको हेर्न चाहन्छ, समाज शिक्षित भएको हेर्न चाहन्छ, र अन्तिम समयमा आफूले सेवा गरेको संस्थाले “तपाईंलाई हामीले बिर्सेका छैनौं” भन्ने अनुभूति दिलाओस् भन्ने आशा राख्छ।

आज यदि एउटा शिक्षक आफ्नो भविष्यप्रति असुरक्षित हुन्छ भने उसले अनुसन्धानमा कसरी ध्यान दिन सक्छ? उसले विद्यार्थीलाई प्रेरित कसरी गर्न सक्छ? उसले राष्ट्र निर्माणको सपना कसरी देखाउन सक्छ? त्यसैले यो केवल व्यक्तिगत सुविधा माग्ने विषय होइन; यो नेपालको उच्च शिक्षाको गुणस्तर, नैतिकता र भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।

त्यसैले आज हामी अत्यन्त भावुक हृदयका साथ त्रिभुवन विश्वविद्यालयका पदाधिकारीहरू, नीतिनिर्माताहरू, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग, नेपाल (University Grants Commission Nepal) तथा नेपाल सरकारसमक्ष विनम्र तर गम्भीर अपिल गर्दछौं—कृपया विश्वविद्यालयलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गर्ने शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको भविष्य सुरक्षित गरिदिनुहोस्। उहाँहरूलाई पेन्सनजस्तो आत्मसम्मानयुक्त सामाजिक सुरक्षा प्रदान गरिदिनुहोस्।

किनकि विश्वविद्यालय भवनले मात्र महान् हुँदैन; त्यसलाई महान् बनाउने ती शिक्षक, कर्मचारी र प्राध्यापकहरूको जीवन, त्याग र समर्पणले महान् बनाउँछ। यदि ती मानिसहरू अन्तिम समयमा असुरक्षित, निराश र उपेक्षित महसुस गर्न बाध्य भए भने त्यो केवल एउटा व्यक्तिको पीडा定 हुन्छ, त्यो सम्पूर्ण राष्ट्रकै शैक्षिक चेतनामाथिको अन्याय हुनेछ।