सन् २०१४ को लोकसभा चुनावमा अरविन्द केजरीवाल वाराणसीबाट नरेन्द्र मोदीविरुद्ध चुनाव लडे। तर ३ लाख ७१ हजारभन्दा बढी मतले हारे। त्यतिबेला आम आदमी पार्टी (आप) गठन भएको दुई वर्ष पनि भएको थिएन। अहिले आम आदमी पार्टी १२ वर्ष पुरानो भइसकेको छ।केजरीवाल नयाँ दिल्ली विधानसभा सिटमा भाजपाका प्रवेश वर्मासँग ४ हजारभन्दा बढी मतले हारे।
केजरीवालले पहिलो हार भाजपाका शीर्ष नेता नरेन्द्र मोदीबाट भोगे भने दोस्रो हार भाजपाका राज्यस्तरीय नेता प्रवेश वर्माबाट। आम आदमी पार्टी दिल्लीमा उदय भयो र यसको पहिलो जित पनि दिल्लीमै भयो। २०१३ देखि आपले दिल्ली विधानसभा चुनावमा लगातार जित हासिल गरिरहेको थियो, तर २०२५ मा आएर यसको विजय यात्रा रोकिएको छ।
भ्रष्टाचार मुद्दामा जमानतमा जेलबाट बाहिर आउँदा अरविन्द केजरीवालले यो हारको सामना गर्नुपरेको छ। जमानतमा रिहा भएपछि अरविन्द केजरीवालले मुख्यमन्त्री पदबाट राजीनामा दिए र आफू इमान्दार छ कि छैन भन्ने कुरा जनताले निर्णय गर्ने बताए। केजरीवालले दिल्ली विधानसभा चुनाव जितेका भए, यसले उनको आत्मविश्वास बढाउँथ्यो र उनले भाजपाविरुद्ध आक्रामक हुँदै भन्न सक्थे- मलाई गलत मुद्दामा फसाइएको थियो। तर यसको जवाफ दिल्लीका जनताले दिइसकेका छन्।
दिल्लीमा आम आदमी पार्टीको पराजयले अरविन्द केजरीवालको राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्नेछ। अब आम आदमी पार्टीको सरकार पञ्जाबमा मात्र बाँकी छ। यो हारले पञ्जाबमा आपको राजनीतिलाई पनि असर गर्न सक्छ।
पञ्जाबमा प्रभाव
पञ्जाब विश्वविद्यालयका राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक आशुतोष कुमार दिल्लीमा केजरीवालको पराजयले आपको पञ्जाब एकाइको स्वायत्तता बढाउने र केजरीवालको हस्तक्षेप कम हुने ठान्छन्। प्राध्यापक आशुतोष कुमार भन्छन्, ‘भनिन्छ- पञ्जाब सरकार दिल्लीबाट चल्छ। अब आपको पञ्जाब एकाइले आफ्नै निर्णय लिने साहस गर्न सक्छ। पञ्जाबमा सरकार ढल्ने छैन किनभने आपसँग ९० भन्दा बढी विधायक छन् र कोही पनि अहिले सत्ताबाट बाहिरन चाहँदैनन्। भगवन्त मानलाई केजरीवालप्रति वफादार मानिन्छ तर अब उनले पनि टाउको उठाउन सक्छन्। यद्यपि, भगवन्त मानको सम्बन्ध अमित शाहसँग पनि राम्रो छ।’
भनिन्छ- अरविन्द केजरीवालको हारले पञ्जाबमा कंग्रेसलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने भनिएको छ। पञ्जाबमा कंग्रेस जे भए पनि बलियो छ तर केजरीवालको हारले यसको आत्मविश्वास अझ बढाउनेछ। प्रोफेसर आशुतोष कुमार भन्छन्, ‘सन् २०२७ अझै टाढा छ तर पञ्जाबमा ब्ब्ए को पुनरागमन सजिलो छैन। केजरीवालको हार पञ्जाबमा कंग्रेसको लागि मात्र होइन, भगवन्त मानको लागि पनि राम्रो हो। हरियाणामा आम आदमी पार्टीले कंग्रेससँग गठबन्धन चाहेको थियो तर राहुल गान्धी तयार थिएनन्। दिल्लीमा, कंग्रेसले आम आदमी पार्टीसँग गठबन्धन चाहेको थियो तर अरविन्द केजरीवाल तयार थिएनन्। गठबन्धन भएको भए दिल्लीको तस्बिर फरक हुन सक्थ्यो।’
दिल्ली विधानसभा चुनावको नतिजाको सन्देश केवल दिल्लीमा मात्र सीमित हुनेछैन। यस वर्ष बिहारमा पनि विधानसभा चुनाव छ। अरविन्द केजरीवालले जितेका भए बिहारमा विपक्षीहरू भाजपाविरुद्ध आत्मविश्वासका साथ एकताबद्ध हुन सक्थे। गुजरात विश्वविद्यालयका सामाजिक विज्ञानका प्राध्यापक गौरांग जानीलाई लाग्छ- यो हारपछि केजरीवालको राजनीतिमा नराम्रो असर पर्नेछ।
अब के गर्लान् केजरीवाल?
प्रोफेसर जानी भन्छन्, ‘दिल्लीमा आम आदमी पार्टीमाथि ब्रेक लगाउनुको पनि प्रतीकात्मक अर्थ छ। यो अयोध्यामा भाजपा हारेजस्तै हो। केजरीवालले जितेका भए उनले भाजपाले आफूलाई भ्रष्टाचारको मुद्दामा फसाएको भन्न हिम्मत गर्ने थिए, तर अब उनी त्यो भन्न सक्ने अवस्थामा छैनन्।’
प्रोफेसर गौरांग जानी भन्छन्, ‘केजरीवालले अब सोच्नुपर्नेछ- भाजपासँग लड्ने कि कंग्रेससँग? केजरीवालले देशभर कंग्रेसलाई कमजोर बनाएका छन्। गुजरातको पछिल्लो विधानसभा चुनाव हेर्ने हो भने यसले भाजपालाई मात्र फाइदा पुर्यायो। आम आदमी पार्टीको राजनीति वैचारिक रूपमा भ्रमित छ। यो हारपछि सायद उनीहरूले आफ्नो लाइन स्पष्ट पार्न सक्छन्।’ केही मानिसले अरविन्द केजरीवाललाई नरेन्द्र मोदीको चुनौतीकर्ताका रूपमा हेरेका थिए। केही राजनीतिक विश्लेषकको विश्वास थियो- केजरीवालले शासनको मुद्दामा भाजपाको बहुसंख्यकवादको राजनीतिको राम्रोसँग प्रतिवाद गरिरहेका थिए।
जेएनयूका राजनीतिशास्त्रका सहप्राध्यापक सुधीर कुमार भन्छन्, ‘केही मानिस केजरीवाल बहुसंख्यकवादको राजनीतिमा आफ्नो स्थान बनाउन खोजिरहेका थिए भन्ने विश्वास गर्थे। तर मलाई विश्वास छ- केजरीवालले शासनको मुद्दामा भाजपाको बहुसंख्यकवादी राजनीतिको राम्रोसँग प्रतिवाद गरिरहेका थिए।’ ‘केजरीवालको हारपछि यो सवाल ठूलो बनेको छ- अब बहुसंख्यकवादको राजनीतिको प्रतिवाद अर्को कुन उपयुक्त तरिका अपनाउन सकिन्छ? भाजपाले अब हिन्दुत्व र शासन दुवैलाई सँगै बोकेको छ। यस्तो अवस्थामा विपक्षीसँग यो राजनीतिलाई चुनौती दिन धेरै हतियार देखिँदैन।’
सुधीर कुमार यो हारपछि अरविन्द केजरीवालले राजनीतिमा आफूलाई सान्दर्भिक बनाउन धेरै संघर्ष गर्नुपर्ने बताउँछन्।
विपक्षी दलमा कस्तो असर पर्ला?
सुधीर कुमार भन्छन्, ‘आम आदमी पार्टीले नरेन्द्र मोदीको भाजपाविरुद्ध लड्नुपर्छ। कंग्रेसको सरकार हुँदा अरविन्द केजरीवाल नेता बने। अब कुनै पनि व्यक्तिले सरकारलाई चुनौती दिन पर्याप्त ठाउँ छैन। यस्तो राजनीतिक वातावरणमा अरविन्द केजरीवाललाई फेरि आफूलाई बलियो बनाउन सजिलो हुनेछैन।’
२०१४ मा आम आदमी पार्टीको टिकटमा लोकसभा चुनाव जितेका धर्मवीर गान्धीले योगेन्द्र यादवसँगै पार्टी छाडे। हाल गान्धी पटियालाबाट कंग्रेस सांसद छन्। गान्धी भन्छन्, ‘दिल्लीमा भएको हारको प्रत्यक्ष असर पञ्जाबमा पर्नेछ। अरविन्द केजरीवाललाई पञ्जाबबाट पैसा मिल्छ। दिल्लीमा पराजयपछि अब पञ्जाबको आप एकाइले आमनेसामने कुरा गर्न सक्छ।’ दिल्लीमा अरविन्द केजरीवालको पराजयपछि यो प्रश्न ठूलो बनेको छ- विपक्षीबाट प्रधानमन्त्री मोदीलाई कसले चुनौती दिने? राहुल गान्धीका लागि मैदान खाली भयो त?
सुधीर कुमार भन्छन्, ‘अरविन्द केजरीवालको हारबाट राहुललाई फाइदा हुन्छ कि हुँदैन भन्न गाह्रो छ। भाजपाले आफ्नो कमजोरीको समेत फाइदा उठाउँछ। गुजरातमा भाजपा कमजोर भयो तर कंग्रेसले त्यसको फाइदा उठाउन सकेन। मध्य प्रदेशमा भाजपा कमजोर भयो तर कंग्रेसले अलिकति पनि फाइदा उठाउन सकेन। मलाई लाग्छ- केजरीवालको हारपछि प्रश्न ठूलो बनेको छ- विपक्षीबाट मोदीलाई कसले चुनौती दिने?’
प्रोफेसर गौरांग जानी भन्छन्, ‘हिन्दुत्वको राजनीतिमा भाजपा अब एक मात्र खेलाडी हो, यसले शिव सेनालाई पनि बाहिर निकालेको गरेको छ। केजरीवालले सुशासनका मुद्दामार्फत यो राजनीतिको सामना गर्ने प्रयास गरे तर सकेनन्। कंग्रेस धर्मनिरपेक्षताको कुरा त गर्छ तर बहुसंख्यकवादको राजनीतिमा यो कुरा कसले सुन्ने? अब केजरीवाल कमजोर भए भने राहुललाई यसको फाइदा हुन्छ कि हुँदैन भन्न गाह्रो छ।’
देशमा क्षेत्रीय दलहरूको पकड कमजोर भएको छ। भाजपाले ओडिशामा नवीन पटनायकलाई हराएको छ, बिहारमा जेडीयूलाई आफ्नो कनिष्ठ साझेदार बनाएको छ, महाराष्ट्रमा शिव सेनालाई कमजोर बनाएको छ, हरियाणामा आईएनएलडी निष्प्रभावी भएको छ, तेलंगानामा बीआरएस कमजोर भएको छ र अब अरविन्द केजरीवालको सरकार दिल्लीबाट बाहिरिने भएको छ। बीबीसी हिन्दी
अर्थ चाैतारी ।
